Chỉ còn chưa đầy 5 năm để đạt mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030, chủ đề năm nay là lời kêu gọi mạnh mẽ về trách nhiệm, cam kết và hành động, lấy người dân làm trung tâm, nhằm thúc đẩy tiến trình hướng tới mục tiêu thanh toán bệnh lao.

Bệnh lao từ lâu vẫn được xem là “căn bệnh của người nghèo”. Thống kê cho thấy trong hơn 100.000 người mắc lao tại Việt Nam, có trên 70% là người nghèo. Thời gian điều trị kéo dài khiến người bệnh gặp nhiều khó khăn về kinh tế và cuộc sống. Bệnh lao không chỉ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe mà còn tác động lớn đến đời sống kinh tế – xã hội, nên thường được gọi là “kẻ giết người thầm lặng”.

Tại Việt Nam, bệnh lao phổ biến nhất ở nhóm tuổi 25–54, chiếm khoảng 70% lực lượng lao động chính của xã hội. Theo khảo sát, 26% bệnh nhân lao phải ngừng làm việc trên 6 tháng, 5% phải bán tài sản, 17% phải vay nợ, và thu nhập trung bình giảm khoảng 25%. Đối với gia đình có người mắc lao nhạy cảm thuốc, chi phí điều trị trung bình khoảng 1.068 USD; con số này có thể tăng lên gần 4.286 USD nếu là lao kháng thuốc.

Mặc dù hiện nay đã có thuốc điều trị, mỗi năm bệnh lao vẫn cướp đi sinh mạng của hơn 13.000 người tại Việt Nam. Khác với các dịch bệnh bùng phát nhanh như COVID-19, bệnh lao tồn tại âm thầm, kéo dài và để lại nhiều hậu quả nặng nề dù đã có vắc-xin phòng bệnh và phác đồ điều trị.

Trong những năm gần đây, Chương trình Chống lao Quốc gia đã có nhiều đột phá quan trọng trong chẩn đoán và điều trị.

Trước hết là đột phá về chẩn đoán với chiến lược “2X”:

• X-quang để sàng lọc phát hiện người nghi mắc lao.
• Xpert (GeneXpert) để khẳng định chẩn đoán.

Chiến lược này cho phép phát hiện chủ động và nhanh chóng trên quy mô lớn, giúp tăng đáng kể tỷ lệ phát hiện bệnh lao. Mô hình đã chứng minh hiệu quả rõ rệt và được đề xuất với Hội đồng Tư vấn Chiến lược của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhằm nhân rộng trên phạm vi toàn cầu.

Thứ hai là đột phá trong điều trị. Sau khi công trình “Nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật tiên tiến trong chẩn đoán và điều trị bệnh hô hấp tại Việt Nam” được vinh danh năm 2022, ngành lao đã triển khai phác đồ điều trị lao chỉ còn 4 tháng, thay vì các phác đồ kéo dài 9–24 tháng như trước đây. Việc rút ngắn thời gian điều trị giúp tăng khả năng tuân thủ, giảm tác dụng phụ và nâng cao hiệu quả điều trị.

Bên cạnh đó, các phác đồ điều trị lao đa kháng thuốc ngắn hạn và phác đồ sử dụng thuốc mới Bedaquiline cho lao siêu kháng thuốc cũng đã được áp dụng, giúp nâng cao tỷ lệ điều trị thành công của Việt Nam cao hơn trung bình thế giới khoảng 15–20%.

Thứ ba là đột phá về tiếp cận người bệnh, với nhiều mô hình can thiệp mới:

• Tăng cường phát hiện chủ động tại cộng đồng và tại các cơ sở y tế.
• Đẩy mạnh sàng lọc lao trẻ em và lao tiềm ẩn trong nhóm người tiếp xúc hộ gia đình.
• Huy động toàn bộ hệ thống y tế tham gia và lồng ghép hoạt động chống lao với quản lý các bệnh hô hấp.

Trong xu thế chung đó, từ quý III năm 2022, sau khi dịch COVID-19 được kiểm soát, Bệnh viện Phổi Vĩnh Long đã tranh thủ tối đa các nguồn lực để triển khai các chiến lược mới trong phát hiện, chẩn đoán và điều trị bệnh lao cho người dân trên địa bàn tỉnh.

Hoạt động sàng lọc lao tích cực tại các cơ sở y tế công lập và tư nhân đã góp phần thay đổi nhận thức của nhiều bác sĩ ngoài chuyên ngành lao, đồng thời huy động sự quan tâm đối với các dịch vụ chẩn đoán và điều trị lao.

Một trong những hoạt động nổi bật được Chương trình Chống lao Quốc gia đánh giá cao là sàng lọc lao ở trẻ em. Hoạt động này không chỉ giúp phát hiện sớm bệnh lao mà còn mang lại nhiều lợi ích xã hội. Nhiều trẻ em sau khi được chụp X-quang đã phát hiện các bệnh lý khác mà gia đình chưa biết như đảo ngược phủ tạng, gù vẹo cột sống, u trung thất…, qua đó giúp can thiệp và điều trị kịp thời, góp phần bảo vệ sức khỏe trẻ em trong tỉnh.

Bên cạnh đó, việc tăng cường sàng lọc lao tại cộng đồng, đặc biệt ở các nhóm nguy cơ như người tiếp xúc với bệnh nhân lao, người mắc đái tháo đường, đã giúp đưa dịch vụ chống lao đến gần hơn với các nhóm dễ bị tổn thương.

Các đợt sàng lọc tại trạm y tế hoặc nhà văn hóa, với sự hỗ trợ của xe X-quang lưu động, đã tạo điều kiện cho nhiều người dân có hoàn cảnh khó khăn được khám bệnh, chụp X-quang và xét nghiệm GeneXpert.

Trong năm 2025, mạng lưới phòng chống lao tỉnh Vĩnh Long đã sàng lọc hơn 44.000 lượt người, phát hiện hơn 10.000 trường hợp có tổn thương bất thường trên phim X-quang, thực hiện hơn 18.000 xét nghiệm đờm, 10.593 xét nghiệm Mantoux, và đưa vào điều trị 1.910 bệnh nhân lao thường, 45 bệnh nhân lao kháng thuốc, cùng 2.200 trường hợp lao tiềm ẩn.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, sự kỳ thị đối với bệnh lao vẫn còn tồn tại. Không ít người bệnh e ngại khi tiếp cận dịch vụ y tế, và đôi khi ngay cả cán bộ làm công tác chống lao cũng chưa nhận được sự quan tâm đúng mức.

Để đạt mục tiêu thanh toán bệnh lao tại Việt Nam vào năm 2035, cần sự chung tay của toàn xã hội, đặc biệt là tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng, để người dân hiểu rằng bệnh lao có thể phòng ngừa và chữa khỏi, đồng thời không kỳ thị người bệnh.

Năm 2026, với chủ đề của Việt Nam:

“PHÁT HIỆN LAO GẮN VỚI KHÁM SỨC KHỎE ĐỊNH KỲ CHO MỖI NGƯỜI DÂN”

chúng ta thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc phát hiện sớm bệnh lao thông qua hệ thống khám sức khỏe định kỳ.

Theo định hướng của Nghị quyết 72-NQ/TW, từ năm 2026 người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần, được lập sổ sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe suốt vòng đời, góp phần giảm gánh nặng chi phí y tế.

Trong quá trình khám sức khỏe định kỳ:

• Người dân sẽ được chụp X-quang phổi.
• Các trường hợp nghi lao sẽ được xét nghiệm GeneXpert để chẩn đoán xác định.
• Người bệnh lao sau khi phát hiện sẽ được quản lý và điều trị trong hệ thống Chương trình Chống lao Quốc gia.

Phát huy những kết quả đã đạt được, Bệnh viện Phổi Vĩnh Long và mạng lưới phòng chống lao của tỉnh sẽ tiếp tục triển khai hiệu quả các hoạt động phòng chống lao, đưa các dịch vụ y tế đến với mọi người dân.

Chấm dứt bệnh lao tại Việt Nam đồng nghĩa với việc ngăn chặn hàng chục nghìn cái chết không đáng có mỗi năm và giúp hàng trăm nghìn gia đình không còn nỗi lo vì căn bệnh này.

Đó không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.